دانش نوین

اهداف رشته ي كار دستي در درس هنر :  با توجه به اين كه موضوع اين نوشته «كاردستي» است ‌لذا عمده ترين هدف هاي اين رشته عبارت است از : « هماهنگي بين ذهن و جسم و دست ، تقويت دست و تقويت حس زيبايي شناسي و زيبايي دوستي» .
( همان ، 7)

رويكرد: درهربرنامه‌ي ‌درسي ‌مجموعه‌اي ‌ازبنيادهاي ‌نظري ‌و ديدگاههاي ‌علمي‌ براي‌ نحوه‌ي تهيه ‌، توزيع‌ و ارائه ‌مفاهيم آن ‌وجود داردكه ‌در اصطلاح ‌به ‌آن ‌رويكرد(approach) گفته‌ مي‌شود. (محمّدي‌: 1383 ، 32)

 رويكرد هاي درس هنر : رويكردهاي كودك محوري ، تلفيق رشته هاي هنري ، پرورش خلاقيّت و رويكرد يادگيري مشاركتي.(دفتر برنامه ريزي و تأليف كتب درسي :1380، 4)

1ـ رويكرد كودك محوري : متمركز بر فعّاليّت دانش آموز است و دانش آموز آزادانه مي انديشد و عمل مي كند و معلّم بر عملكردهاي او نظارت دارد.در اين نوشته در بخش فعّاليّت هاي فردي از اين رويكرد استفاده شده است .

2ـ رويكرد تلفيق رشته هاي هنري : در اين رويكرد رشته هاي مختلف هنري باهم تلفيق مي شوند زيرا در طبيعت اجزاي مختلف با هماهنگي و نظم زيبا درهم آميخته است و نمي توان آن ها را جداي از هم درك كرد.(اين رويكرد در بخش تعيين تكليف مورداستفاده ي سناریو فوق است)

3ـ رويكرد پرورش خلاقيّت : اين رويكرد ، رويكرد اصلي تربيت هنري دوره ي ابتدايي است ، خلاقيّت يكي از ويژگي هاي  فطري  انسان است  و انسان ها هميشه به ابراز وجود و بيان  انديشه هاي  خود نياز  دارند.

( اين رويكرد ، رويكرد اصلي در نگارش حاضرمي باشد)

4ـ رويكرد يادگيري مشاركتي :  بيشتر فعاليت هاي هنري كارگروهي را مي طلبد و فراگير در گروه و با مشاركت و ارتباط با ديگران  بيشتر فعاليت هاي اجتماعي را ياد مي گيرد(در رساله فوق در بخش فعاليتهاي گروهي از اين رويكرد استفاده شده است )

آفرينندگي : آفرينندگي يكي از عناصر اصلي در درس هنر به ويژه رشته ي كاردستي است .

(سيف آفرينندگي يا خلاقيّت ) (creativity را يكي از ويژگي هاي ممتاز تفكر آدمي مي داند . به نظر رابرت گانيه ، آفرينندگي نوعي حل مسأله است(1380 ، 591 )

تورنس (Torrance) نيز سه تعريف براي آفرينندگي به دست داده است : تعريف پژوهشي ، هنري و وابسته به بقاء(همان ، 595)،  وي در تعريف هنري خود به موارد زيادي اشاره مي كند كه از آن جمله مي توان « آفرينندگي مانند دوباره نگاه كردن » و « آفرينندگي مانند ساختن قصر هاي شني  است » را  نام برد كه ارتباط بيشتري به كار هنري و آفرينندگي و خلاقيّت در هنر دارد .

و بالاخره علي اكبر سيف براي آموزش روش آفرينندگي چند نكته را ياد آور شده و مي گويد :

1ـ تجارب دانش آموزان را به موقعيت هاي خاص محدود نكنيد .

2ـ براي طرح سوال ها و انديشه هاي غير معمول و بديع ارزش قايل شويد .

3ـ فرصت هايي براي خود آموزي و يادگيري اكتشافي در اختيار يادگيرندگان قرار دهيد .

4ـ نسبت به تفاوت هاي فردي يادگيرندگان با احترام برخورد كنيد.

5 ـ رفتارهاي آفريننده را براي كودكان سرمشق قرار دهيد .

6 ـ از روش ها و فنون ويژه ي  بالا بردن سطح آفرينندگي استفاده كنيد.( همان، 602 )

در نهايت آن چه انديشه و دقّت  بيشتري را مي طلبد اين است كه رسيدن به رشد عاطفي ، احساسي ، رواني و شكوفايي استعدادهاي دانش آموزان ، خلق زيبايي ها و هم چنين فكر ، انديشه و عمل آزادانه توسط آنان همه در سايه ي زمينه هايي چون آفرينندگي و خلاقيّت و مشاركت در گروه بدست خواهد آمد .                           

تدريس درس :

هنر، رشته ي كاردستي ( ساختن حجم )

مرور درس گذشته  

درس هنر يكي از دروس جذّاب و مورد علاقه ي خود ودانش آموزان كلاسم مي باشد ، خاصّه كه پيوسته تمرين هاي زيادي روي برخي از رشته هاي آن انجام مي دهم .

اين جلسه نيز مانند جلسات قبل با ذوق و شوق فراوان دانش آموزان شروع شد . ابتدا درس گذشته و تكليف مربوط به آن را بررسي كرديم ، قرار بود كه دانش آموزان در طول تعطيلات عيد نوروز ، يك كار هنري خاص انجام دهند ، البته چهار چوب كلي مشخص گرديده بود ، بيشتر آن ها عكس هاي تاريخي ، ميراث فرهنگي و صنايع دستي استان خود يا تصاوير حيوانات ، گياهان و ... را تهيه كرده و در دفتري 40 برگ چسبانده بودند و در زير هر عكس و تصوير يا نقّاشي ، اطّلاعات لازم به آن را در دو يا سه سطر توضيح داده بودند .بعداْ در فرصت لازم و كافي هر يك از كارها را بررسي و تحليل كرده و با كمك خودشان به فراخور تفاوت هاي فردي و كيفيت كارشان ، هر كدام را تشويق و تأييد كرديم .

 پيش ازتدريس برگه ي گزارش يا همان چك ليست ارزشيابي از دانش آموزان را كه با استفاده از انواع روش ها ي ارزشيابي ، تنظيم كرده بودم ، روي ميز خود آماده نمودم .

ارزشيابي ورودي و بيان مسأله 

قبل از اين كه آموزش و فعاليت اين جلسه را شروع كنيم خود دانش آموزان مشتاقانه خاك رس يا خمير بازي راكه با خود به كلاس آورده بودند نشان دادند و منتظر شروع فعاليت شدند(فرايند ارزشيابي اين جلسه را به صورت غير مستقيم و مشاهده اي از همين جا شروع كردم)،  به آن هاگفتم بچّه هاي عزيزآيا به خاطر مي آوريدكه قبلاْ منظره اي را همزمان مشاهده و نقاشي مي كرديد ؟ همه جواب دادند: بله ، از بعضي  هم به صورت فردي پرسيدم كه مشاهده  درست چگونه بود ؟ چرا مشاهده با دقّت بهتر از مشاهده ي سطحي و گذرا است؟برخي همراه با جواب سوال ، تجربه ي گذشته ي خود را توضيح دادند.

سپس موضوع اصلي درس راكه كاردستي بود اين گونه شروع كرديم ، گفتم بچه ها چطور است كه كاردستي اين جلسه را بوسيله ي مشاهده كردن و درمورد مدرسه ي خودمان انجام دهيم ، همگي با خوشحالي قبول كردند ، سپس آنها را به حياط مدرسه راهنمايي كردم ، همه وسايل خود را در كلاس گذاشتند و آرام و با نظم خاصّي به حياط رفته و روي سكّوي مقابل آموزشگاه ايستادند ، با راهنمايي هايي آن ها را به مشاهده ي با دقّت و تمركزكافي به اشكال ، رنگ وديگر ويژگي هاي مناظر روبرو و اطراف خودشان ، سوق دادم و گفتم بعد از مشاهده مي خواهيم به كلاس برويم و شما با كمك هم حجم شيء يا اشيا مشاهده شده را بسازيد.  قبلاْ با اين روش آشنا بودند چرا كه از جمله فعاليت هاي قبلي شان مشاهده ي طبيعت و نقّاشي كردن منظره ي مقابل بود .( بين دانش آموزان بودم ، برخي مواقع ازشكل اشياء مورد نظرهريك از آن ها سوال مي كردم )  

فعّاليّت هاي فردي

     مشاهده ي هر يك از دانش آموزان به صورت فردي تا حدود ده دقيقه به طول انجاميد البته كساني كه در عرض اين ده دقيقه مشاهده ي خود را به پايان مي رسانيدند با خوشحالي به كلاس رفته ، گروه خود را  تشكيل داده و فعاليتشان را درگروه شروع مي كردند.

(از رفتار يكي از فراگيران مشخص بود كه علاقه ي  زيادي به اين كار نشان نمي دهد ، البته يكي ازعلل آن   را در پيشينه ي نامطلوب كار قبلي او دانستم چرا كه در كار هنري قبلي مشاهده همراه با كار فردي بود و او به تنهایی نتوانسته بود بهتر کار کند ،  به هر حال او را به موفقيّت بيشتر با كار كردن درگروه اميدوار كردم چرا که اغلب در کارهای گروهی موفق تر بود)همزمان با مشاهده ي دانش آموزان براي گروهبندي آنان ، تكّه هاي رنگارنگ به هم ريخته از اشكال مختلف واز جنس كاغد را ، به هريك از آنان مي دادم تا مانند گذشته با وصل كردن آن ها ، شكل مورد نظررا درست كرده درنتيجه گروه ها را  تشكيل دهند وبا افراد گروه خود آشنا شوند .

فعّاليّت هاي گروهي

     فعاليت اصلي در كلاس به صورت گروه هاي 3 نفره آغاز شد ؛ به طوري كه بعد از تشكيل گروه ها وجابجايي نيمكت ها ، با راهنمايي هايي كه مي شد هر يك از فراگيران ابتدا در بين گروه خود شروع به فكركردن ، هم انديشي و بحث در مورد شيء انتخاب شده ي و مورد نظر خود مي كردند و سپس  مقداري خاك رس با آب يا خمير بازي را با دست ورز داده به صورت تخت يا گلوله در مي آوردند و با كنار هم قرار دادن و اتصّال قطعه ها و با كمك انگشتان خود شكل دل خواه خود را درست مي كردند .

البته وسايل مورد استفاده ي بيشتر دانش آموزان خاك و آب بود پس براي مخلوط كردن آب با خاك و ميزان استفاده ي هر كدام از آن ها راهنمايي هاي لازم را انجام مي دادم و براي تخت يا گلوله در آوردن آن به هر يك از گروه ها كمك مي كردم .

(در بين گروه ها قدم مي زدم ، شور وشوق فراواني داشتند ، به كنار هرگروه كه مي رفتم نسبت به كار و  فعاليت شان راهنمايي هاي خاصّي را انجام مي دادم . رفتارها و نگرش ها يي كه از ذوق و شوق هر يك مشخص مي شد ، تخيّل آنان كه از ابتكار و خلاقيّت ها يشان معلوم مي گشت و تلاش ،  مهارت و سرعت عمل آنان را مشاهده كرده وپيشرفت تدريجي هر گروه را  يادداشت مي كردم)

جمع بندي و نتيجه گيري

وقت كلاس رو به  پايان بود ، هريك ازگروه ها نتيجه ي  فعّاليّت ها ي خود را ارايه نمودند ؛ بيشتر كارها خوب و زيبا بودند و هرگروه مشتاقانه به كارديگران نگاه مي كردند، جالب توجّه بود كه يكي از كاردستي ها ، شكل چند آجر و يك بيلي بود كه كارگران ساختماني در گوشه ي حياط گذاشته بودند  و يكي ديگر نيز شكل مسجدي بود كه از حياط مدرسه ديده مي شد ، اين نشان دهنده ي مشاهده ي عميق فراگيران بود ؛كار يكي ازگروه ها نيز نامرتب و ناصاف در آمده بود علت هايش را بررسي كرديم ، برخي دليل آن را نا مناسب بودن خاك مورد مصرفشان و بعضي ديگر مخلوط كردن آب زياد را علت آن مي دانستند .

(در نهايت همه ي فعاليت ها وكارهاي دستي هر يك از گروه ها را باكمك گروه هاي ديگر ، برّرسي و ارزشيابي كرديم .در همه ي تحليل و ارزيابي ها سعي كردم راهنمايي هاي غير مستقيم انجام دهم و به تنهايي روي كار گروهي قضاوت ننمايم )البته پيشنهادي كه در پايان با كمك خود يادگيرندگان داده شد ؛ تكميل بهتر و زيباتر هر يك از كارها در خانه بود.

 تعيين تكليف

     براي تكليف جلسه ي بعد  قرار شد كه هر يك از گروه ها در خانه ، پس از خشك شدن كامل حجم ها  جهت بهتر شدن كارها ؛ روي آن ها خطّاطي ويا با رنگ مناسب رنگ آميزي يا نقّاشي كنند. همچنين يكي ازگروه ها گفتند، مي توانيم نقش هاي ساده شده گياهان ، جانوران يا وسايل و اشياء ريزي مانند دكمه و سكّه را روي آن ها نقش اندازي كنيم كه  پيشنهاد جالبي بود . در پايان به آن ها گفتم : دانش آموزان عزيز به نظر شما آيا بهتر نيست كهكاردستي امروز را هم مثل كارهاي هنري گذشته در كنار سايروسايل شخصي تان خوب مواظبت و نگهداري كنيد ؟ همه جواب مثبت دادند.  

بعد از اتمام فعاليت ها ، هر گروه  ميزهاي  جابجا شده را  در جاي خود مرتب كردند ،  سپس  ميز ، وسايل و دست هاي خود را تميز و پاكيزه نمودند وبه زنگ تفريح رفتند .